Aniden gelişen kaza, yaralanma veya ani hastalık durumlarında, profesyonel sağlık ekipleri olay yerine ulaşana dek gerçekleştirilen tıbbi olmayan hayati müdahaleler ilk yardım olarak tanımlanmaktadır. Olay anında yapılan müdahalelerin temel gayesi, kazazedenin yaşam fonksiyonlarını korumak, durumunun kötüleşmesini engellemek ve iyileşmeyi kolaylaştırmaktır. Ancak toplum genelinde kulaktan kulağa yayılan, sinema ve televizyon yapımlarıyla pekişen veya geleneksel alışkanlıklara dayanan birtakım yanlış uygulamalar, yaralının durumunu iyileştirmek yerine sakatlık ve can kaybı riskini ciddi oranda artırmaktadır. Bilimsel temele dayanmayan kulaktan dolma bilgiler, acil müdahale anlarında en az yaralanmanın kendisi kadar tehlikeli sonuçlar doğurabilmektedir.
Toplumda Sıkça Yapılan Hatalı İlk Yardım Uygulamaları
Saha verileri ve klinik incelemeler, tıbbi bilgiden yoksun kişilerin acil durumlarda iyi niyetle yaptığı müdahalelerin çoğunlukla ikincil doku hasarlarına yol açtığını göstermektedir. Yanıklardan kanamalara, zehirlenmelerden sara nöbetlerine kadar pek çok farkı durumda doğru bilinen yanlış metotlar sıklıkla uygulanmaktadır.
Yanıklara Yoğurt, Diş Macunu ve Salça Sürülmesi
Termal, kimyasal veya elektriksel etkenlerle oluşan yanık vakalarında yapılan en yaygın hatalardan biri, doku üzerine diş macunu, yoğurt, salça, zeytinyağı veya çeşitli merhemlerin sürülmesidir. Bu tür maddeler, Isıyı doku içerisine hapsederek yanık derinliğinin artmasına neden olmaktadır. Aynı zamanda steril olmayan bu malzemeler yaralı bölgede enfeksiyon gelişme riskini yükseltmekte ve hastanede gerçekleştirilecek olan debridman (ölü doku temizliği) sürecini son derece ağrılı ve zor hale getirmektedir. Yanık durumlarında yapılması gereken doğru hamle, etkilenen bölgeyi en az 15-20 dakika boyunca akan şebeke suyu (ılık veya oda sıcaklığında) altında tutarak soğutmak ve temiz bir bezle üzerini kapatmaktır.
Burun Kanamalarında Başın Arkaya Doğru İtilmesi
Burun kanaması geçiren bir kişinin başını geriye doğru atması ve sırtüstı yatırılması gelenekselleşmiş bir hatadır. Baş geriye atıldığında kanama durmamakta, aksine kan genizden yemek borusuna ve mideye kaçmaktadır. Mideye ulaşan kan bulantı ve kusmaya yol açabileceği gibi, soluk borusuna kaçması halinde nefes yolunu tıkayarak boğulma riski yaratmaktadır. Doğru yaklaşım; kişinin hafifçe öne doğru eğilmesi, burun kanatlarının baş ve işaret parmaklarıyla 5-10 dakika boyunca kesintisiz sıkıştırılması ve enseye soğuk uygulama yapılmasıdır.
Solunum Yolu Tıkanıklıklarında Hastanın Sırtına Rastgele Vurulması
Yemek yerken veya yabancı bir cisim kaçması sonucu boğulma tehlikesi geçiren kişinin sırtına bilgisizce ve dik pozisyonda vurulması, cismin soluk borusunda daha da derinlere kaymasına sebebiyet verebilir. Kazazede eğer güçlü bir şekilde öksürebiliyorsa öksürmeye teşvik edilmeli, müdahalede bulunulmamalıdır. Tam tıkanma durumunda (kişinin konuşamaması, nefes alamaması ve ellerini boynuna götürmesi) sırta vurma işlemi yalnızca kişi öne doğru eğildikten sonra iki kürek kemiği arasına süpürür tarzda uygulanmalı, sonuç alınamazsa Heimlich manevrasına geçilmelidir.
Sara (Epilepsi) Nöbeti Geçirene Soğan Koklatılması ve Ağzının Açılmaya Çalışılması
Epilepsi nöbeti esnasında kasılan hastaya kolonya, soğan, amonyak koklatmak veya hastayı tokatlayıp sarsmak nöbeti durdurmaz. En tehlikeli hatalardan biri de kilitlenen çeneyi kaşık, parmak gibi cisimlerle zorla açmaya çalışmaktır. Bu durum hastanın dişlerinin kırılmasına, çene çıkıklarına ve müdahale eden kişinin parmak yaralanmalarına yol açar. Nöbet esnasında yapılması gereken; hastayı güvenli bir alana yatırmak, başının altına yumuşak bir nesne koymak, etrafındaki sert cisimleri uzaklaştırmak ve nöbetin kendiliğinden sona ermesini bekleyerek solunum yolunu açık tutmaktır.
Yılan ve Böcek Isırmalarında Yarayı Emip Tükürmek ve Kesmek
Zehirli hayvan ısırmalarında yara yerinin bıçakla kesilerek emilip tükürülmesi tamamen filmlerden öğrenilmiş bilim dışı bir yöntemdir. Ağız içindeki mikropların yaraya bulaşmasına neden olduğu gibi, emen kişinin ağız mukoza dokusundaki mikroskopik çatlaklardan zehrin kendi kan dolaşımına geçmesine yol açar. Isırılan bölgeyi kesmek ise damar ve sinir kesilerine sebep olabilmektedir. Isırılan organ hareket ettirilmeden sabitlenmeli, yara soğuk tutulmalı ve hasta acilen tıbbi merkeze sevk edilmelidir.
Bilinçsiz Turnike Uygulaması ve Kanayan Yere Hatalı Müdahale
Her kanamada doğrudan turnike uygulamak doku ölümüne (gangren) neden olabilir. Turnike, yalnızca uzuv kopmalarında veya durdurulamayan çok şiddetli atardamar kanamalarında son çare olarak başvurulan bir yöntemdir. Olağan kanamalarda yapılması gereken temel işlem, yara üzerine steril gazlı bez veya temiz bir kumaş koyarak doğrudan baskı uygulamaktır.
Yanlış Müdahaleleri Önlemede Eğitimin Rolü
Doğru bilinen yanlışların toplum içerisinden silinmesi ve olası kazalarda can kayıplarının önüne geçilmesi ancak standartlaştırılmış, uygulamalı eğitim programları ile mümkündür. Bilimsel müdahale tekniklerinin teorik ve pratik olarak öğrenilmesi, acil durumlarda panik yönetimini kolaylaştırmakta ve hatalı reflekslerin önüne geçmektedir. Konuyla ilgili yetkili kurumlarca düzenlenen İlk Yardım Eğitimi programlarına katılmak, bireylerin sertifikalı ve yetkin birer ilk yardımcı olarak müdahale bilinci kazanmasını sağlamaktadır.
Bilinçli müdahale hayat kurtarırken, kulaktan dolma bilgiler sakatlık riskini artırmaktadır. Acil durumlarda ilk yardım bilgisi bulunmayan kişilerin hastaya yanlış müdahalede bulunmak yerine, zaman kaybetmeden 112 Acil Çağrı Merkezini arayarak profesyonel yardım istemesi hayati önem taşımaktadır.