Gümüşhane Türk Ocakları Şubesi ile Gümüşhane Kültür Sanat Kulübü iş birliğinde düzenlenen Ocakbaşı Kültür Sohbetleri’nin 73’üncüsü, “Doğumlarının 150. Yılında Düşünce Dünyamızın İki Büyük Siması: Ziya Gökalp ve Yusuf Akçura” başlığıyla gerçekleştirildi.
Hüseyin Nihal Atsız Kültür Evi’nde düzenlenen programa konuşmacı olarak şair-yazar Talat Ülker katıldı. Etkinlikte 1876 doğumlu iki büyük düşünür olan Ziya Gökalp ve Yusuf Akçura’nın hayatlarındaki kırılma noktaları, fikir dünyaları ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş felsefesine yaptıkları katkılar ele alındı.
Milliyet ve Kimlik Tanımlamaları Üzerindeki Arayışlar
Konuşmasında Ziya Gökalp ve Yusuf Akçura’nın fikirlerinin bugün hâlâ tartışılmasının temel nedenine değinen Talat Ülker, Türkiye’de milliyet ve kimlik tanımlamaları üzerindeki arayışların sürdüğünü belirtti. 1924 Anayasası’ndan itibaren Türkiye Cumhuriyeti Devleti’ne vatandaşlık bağıyla bağlı olan herkesin Türk kabul edilmesinin evrensel bir hukuki çerçeve sunduğunu ifade eden Ülker, buna karşın toplumsal zihinde inanç, mezhep ve etnik köken üzerinden farklı anlamlandırmaların devam ettiğini söyledi.
“Millet” kelimesinin tarihsel ve kavramsal serüvenini anlatan Ülker, kelimenin Arapçada aynı inanç değerlerine sahip insan topluluğu anlamına geldiğini, Tanzimat ve Fransız İhtilali sonrasında ise ortak kültürel değerler ve ortak dil etrafında birleşmiş toplulukları ifade eden sosyolojik bir kavrama dönüştüğünü bildirdi. Türkiye’de İslamcı ve milliyetçi düşünceler arasında bu kavramın farklı çağrışımlarla kullanılmasının günümüzdeki tartışmalara da zemin hazırladığını kaydeden Ülker, Nutuk’ta “Türk milleti” ifadesinin sıkça yer almasına rağmen farklı kesimlerin Atatürk ve milliyet algısının birbirinden ayrışabildiğine dikkat çekti.
Atatürk’le İlişkileri: Akçura ve Gökalp’in Farklı Seyri
Her iki düşünürün de Mustafa Kemal Paşa’nın fikir dünyasının oluşmasında ve Cumhuriyet kurumlarının şekillenmesinde derin izler bıraktığını vurgulayan Talat Ülker, Atatürk’le ilişkilerinin farklı seyrettiğini aktardı. Ülker, Kazan doğumlu Yusuf Akçura’nın 1920 yılında Ankara’ya gelerek Milli Mücadele’ye katıldığını ve 1935’teki vefatına kadar Atatürk’ün yanında siyasi danışman olarak görev yaptığını belirtti.
Diyarbakır doğumlu Ziya Gökalp’in Atatürk’le ilişkisinin ise fikri planda çok güçlü olmasına karşın siyasi süreçler bakımından daha hassas ilerlediğini ifade eden Ülker, Mustafa Kemal Paşa’nın Gökalp’in Malta sürgününden kurtulmasını sağladığını, ancak İttihatçı geçmişi nedeniyle meclisteki dengeleri gözeterek ilk aşamada Ankara’da kalmasını istemediğini söyledi. Ülker, Gökalp’in bir süre Diyarbakır’da kaldıktan sonra Eğitim Komisyonu Başkanı olarak Ankara’ya davet edildiğini ve 1924’ün sonlarında vefat ettiğini hatırlattı.
Genç Kalemler, Sosyoloji ve Kültür-Medeniyet Tartışması
Kısa ömrünün önemli bir bölümünü hapis ve sürgünlerde geçirmesine rağmen Ziya Gökalp’in ardında dev bir külliyat bıraktığını belirten Ülker, Selanik’te Ömer Seyfettin ile birlikte öncülük ettikleri Genç Kalemler ve Yeni Lisan hareketinin bugünkü Türkçenin oluşumunda dönüm noktası olduğunu söyledi. Gökalp’in İttihat ve Terakki Sultanisi’nde ilk kez sosyoloji dersleri vererek Türkiye’de sosyolojinin ve Türkoloji çalışmalarının kurucu isimlerinden biri haline geldiğini kaydetti. Malta sürgününde dahi Osmanlı aydınlarına ve subaylarına sosyoloji, kültür ve medeniyet seminerleri veren Gökalp’in “Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak” eserine değinen Ülker, Gökalp’in bu üç unsurun birbiriyle çelişmediğini savunduğunu ifade etti. Ülker, Gökalp’in kültürü (“hars”) manevi değerler, medeniyeti ise bilim ve teknoloji olarak kesin sınırlarla ayırmasının daha sonra Nurettin Topçu, Nevzat Köseoğlu, Galip Erdem ve Seyyid Ahmet Arvasi gibi düşünürlerce eleştirildiğini belirterek, teknolojinin ve maddi hayatın da bir kültür ürettiğine dair yaklaşımları örneklerle açıkladı.
“Türkçülüğün Esasları”, Dil, Estetik ve Dini Hayat Tartışmaları
1923 yılında Diyarbakır mebusu olarak İkinci Meclis’te görev yapan Gökalp’in yayımladığı “Türkçülüğün Esasları” kitabının Cumhuriyet’in kurucu kadroları üzerindeki etkisine işaret eden Talat Ülker, Atatürk’ün Gökalp için söylediği “Bedenimin babası Ali Rıza Efendi, hissiyatımın babası Namık Kemal, fikirlerimin babası da Ziya Gökalp’tir” sözünü hatırlattı. Eserin “Türkçülüğün Mahiyeti” ve “Türkçülüğün Programı” olmak üzere iki ana bölümden oluştuğunu anlatan Ülker, program bölümünde yer alan dilde, estetikte, ahlakta, hukukta, felsefede ve dinde Türkçülük başlıklarını ayrıntılı biçimde değerlendirdi.
Kazan’dan Ankara’ya Yusuf Akçura ve Fikir Farkları
Sohbetin devamında 1890-1920 yılları arasında Çarlık ve komünist Rusya’dan kaçarak İstanbul’a gelen Türkistan, Tataristan ve Kırım kökenli aydın kadrosuna dikkat çeken Talat Ülker; Yusuf Akçura, Sadri Maksudi Arsal, Ahmet Caferoğlu ve Zeki Velidi Togan gibi isimlerin Türkçülük ve Turancılık düşüncesindeki yerini anlattı. Altın Orda Hanlığı’nın ardından kurulan Kazan Hanlığı’nın merkezi ve bugünkü Tataristan’ın başkenti olan Kazan’ın tarihsel önemine değinen Ülker, Korkunç İvan’ın 1552’deki işgali ve Süyün Bike’nin direnişi ile trajik akıbetine ilişkin rivayetleri de aktardı.
1876’da Kazan’da doğan ve 1883’te babasının vefatının ardından annesiyle birlikte İstanbul’a göç eden Yusuf Akçura’nın askeri okullardaki öğrencilik ve subaylık yıllarında hürriyet ve milliyet fikirleri nedeniyle tutuklanıp sürgüne gönderildiğini anlatan Ülker, Akçura’nın daha sonra Fransa’da tarih eğitimi aldığını belirtti. Birinci Dünya Savaşı’nın ardından İttihatçılara yönelik yargılamalar nedeniyle İstanbul’a dönemeyen Akçura’nın 1918-1921 arasında Kazan’da bulunduğunu, 1920 sonlarında Milli Mücadele’ye katılmak üzere Ankara’ya geldiğini ve Mustafa Kemal Paşa tarafından milletvekili seçilmesinin yanı sıra Türk Tarih Kurumu’nun kurucu genel başkanı olarak görev yaptığını söyledi.
Akçura’nın 1903’te kaleme alıp 1904’te Kahire’de yayımlanan “Üç Tarz-ı Siyaset” makalesinin Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük fikirlerini karşılaştırması bakımından dönüm noktası olduğunu ifade eden Ülker, imparatorluğun dağılma sürecinde Osmanlıcılık ve İslamcılığın devleti kurtarma gücünü yitirdiğini savunan Akçura’nın ortak bir soy, dil ve kültür temelinde Türkçülüğü öne çıkardığını aktardı. Rusya’da II. Katerina döneminden itibaren Türk topluluklarının “Rusya Müslümanları” olarak adlandırılmasına karşı Gaspralı İsmail Bey’in öncülüğünde gelişen “dilde, fikirde, işte birlik” anlayışı ve Türk kimliği vurgusunun Akçura’da daha belirgin olduğunu kaydeden Ülker; Gökalp’in ise milleti dil, kültür, ortak terbiye ve inanç değerleri üzerinden tanımladığını, biyolojik ırk vurgusunu öne çıkarmadığını ve Ziya Gökalp’in “Biyolojik ırk sadece yarış atlarının soy özellikleri kaybolmasın diye önemlidir” yaklaşımıyla soycu anlayıştan ayrıldığını belirterek sohbeti tamamladı.
Haber: Burak Buğra Üzüm

